LACHY SĄDECKIE
Zamieszkują to lewy brzeg dorzecza Dunajca od Jazowska do pasma Jaworza oraz centrum Kotliny Sądeckiej. "Matecznikiem" grupy są: Podegrodzie (Lachy Podegrodzkie) i Przyszowa, w gminie Łukowica (powiat limanowski).
 Strój męski (powszechnie uważany za niezwykle ozdobny): haftowanej przy kołnierzu i mankietach biała koszula (na uroczyste okazje spinana pod szyją cioskiem - usztywnioną jedwabną wstążką ozdobioną cekinami); granatowy, bogato haftowany kaftan, sięgający kolan, z mosiężnymi guzikami i chwościkami z włóczki, granatowe spodnie z czerwonymi i żółtymi haftami kwiatowymi, lampasami i sercówkami (motywami ozdobnymi w kształcie serca), wysokie, wytłaczane buty - karbioki, szeroki, bogato zdobiony skórzany pas oraz filcowy kapelusz z ozdobną przewiązką i bukiecikiem sztucznych kwiatów.
Strój kobiecy: aksamitny, czarny gorset, bogato zdobiony wielobarwnymi koralikami i zapinany na haftki, szeroka mocno fałdowana spódnica, koronkowy fartuszek. Kobiety zakładały na głowy kwieciste chusty z czepcem zwane kaźmirówkami lub atłasówkami.
Źródło utrzymania Lachów stanowiło rolnictwo, warzywnictwo, sadownictwo oraz garncarstwo.
Odrębność kulturowa Lachów szczególnie widoczna jest w ich muzyce, tańcach i śpiewach Melodie oparte są głównie na rytmie lirycznego walca, ale częste są również żywe tańce, do których przygrywa kapela, składająca się z kontrabasu, klarnetu i trąbki. W obyczajowości lachowskiej spotykamy tańce rzadko występujące w innych regionach, m.in.: krzyżaka, ciętą polkę, polkę posuwaną, suraka (szurak) i siadanego.
Zbiory lachowskie gromadzą i dokumentują:
1. Sądecki Park Etnograficzny, 33-300 Nowy Sącz, ul. B. Wieniawy-Długoszowskiego 83 b tel. +48 18 441 44 12, czynne: maj-wrzesień (wtorek-niedziela) od 9.00 - 17.00, (w niedziele wstÄ?p wolny, w poniedziałki - nieczynne); październik-kwiecień ( poniedziałek-piątek)10.00 -14.00 (w soboty i niedziele nieczynne).
2. Zagroda lachowska "Kubalówka" , Krzysztof Bodziony, Podegrodzie 202, 33-386 Podegrodzie, tel. +48 18 445 93 89, kom. 0 504 138 106.
3. Muzeum Lachów Sądeckich im. Z. i S. Chrząstowskich w Podegrodziu, 33-386 Podegrodzie, tel. +48 18 445 90 33 - czynne: poniedziałek-piątek od 9.00 - 15.00 (w środy - wstęp, w soboty i niedziele - nieczynne).
Foto: Daniel Bodziony.
GóRALE ŁĄCKO-KAMIENNICCY
Mieszkają na styku Beskidu Wyspowego, Sądeckiego i Gorców, w dolinach Kamienicy i Dunajca. Centrum kulturowym jest Łącko, a region tworzą m.in. wsie: Zabrzeż, Kadcza, Czarny Potok, Szczereż, Jazowsko, Obidzy, Młyńczyska, Łukowica, Kamienica i Zbludza.
Strój męski: biała, haftowana koszula (spiętej na piersiach spinką), białe, sukienne spodni zdobione w parzenice z kolorowych sznurków, kamizelka z niebieskiego sukna (zimą krótkie kożuszki bez rękawów), czarny kapelusz, kierpce lub buty z cholewami.
Okrycie wierzchnie stanowiła biała lub brązowa kurtka zwana furmaną zdobiona haftem, (zimą kożuch).
 Strój kobiecy (MP 3): biała, haftowana koszula, dwie spódnice (biała i kolorowej - ubierana na wierzch), czarny, aksamitny gorset haftowany koralikami oraz zapaska.
Mężatki nosiły bluzki zwane wizytkami, na głowy zakładały białe chusty, wiązane w czepiec, a na plecy zarzucały barwne, wełniane chusty.
Wierzchnim odzieniem zimowym były katanki (krótkie kurtki).
Źródło utrzymania Górali Łącko-Kamienickich stanowi rolnictwo i sadownictwo - głównie sady jabłoniowe i śliwowe (śliwa węgierka). Region słynie od kilku stuleci z produkcji śliwowicy (”Daje krzepe, krasi lica, nasza łącka śliwowica”).
W przeszłości był także znanym ośrodkiem kuśnierstwa.
W tańcach wyraźne są nawiązania do układów charakterystycznych dla ludności góralskiej, ale w kapelach obecne są instrumenty, które nie pojawiają się w zespołach góralskich np. z Podhala (klarnety i trąbki).
"Leci od Łącka piosnecka" (MP 3) - Zespół Regionalny Pieśni i Tańca "Górale Łąccy" pod kierunkiem Stanisława Wolańskiego.
W sztuce ludowej zwraca uwagę zdobnictwo w drewnie.
GóRALE RYTERSCY I PIWNICZAŃSCY
Zamieszkują Dolinę Popradu od Barcic po Wierchomlę.
Strój męski: hołośnie - sukienne portki zdobione parzenicą zwaną węzłem rycerskim, kamizelka z ciemnego sukna, skórzany pas (wąski) nabijany ćwiekami, kierpce, czarny kapelusz z muszelkami i piórem, bogato zdobiona sukmaną.
Strój kobiecy: białe koszule z drobnym białym haftem, sznury korali, długie spódnice z płótna, obcisłe kaftaniki, barwne zapaski z perkalu, kwieciste chustki z frędzlami i kierpce
Od święta zakładano gorsety wiązane czerwoną wstążką.
Źródło utrzymania Górali Ryterskich i Piwniczańskich stanowi rolnictwo i hodowla bydła. W przeszłości zajmowali się spławem oraz handlem drewnem i wyrobem gontów.
W ciekawym folklorze zwracają uwagę tańce: zamiatany, błasiak, hanok i czardasz, a w sztuce ludowej rzeźba sakralna w drewnie, spotykana do dzisiaj w przydrożnych kapliczkach, której częstym motywem był "Chrystus u Słupa" oraz zdobnictwo w drewnie.
Obiekty kultury materialnej charakterystyczne dla tych dwóch grup gromadzi Sądecki Park Etnograficzny.
POGóRZANIE OD SĄCZA
Zamieszkują pas ziem podgórskich od Dunajca do Sanu. Są grupą przejściową między ludnością górską a nizinną.
Strój męski: długa koszula spięta rzemiennym paskiem, białe spodnie, sukienna kamizelka z blaszanymi guzikami, cuwa - płaszcza-sukmana z białego sukna, obszyta przy kołnierzu frędzlami, szeroki, skórzany pas, nabijany mosiężnymi kapslami i wytłaczany w geometryczne wzory. Na głowy zakładano magierki lub słomiane kapelusze (w święta kapelusze filcowe), a na nogi czarne lub żółte karbiaki.
Strój kobiecy: biała koszula, marszczona u szyi, lniana spódnica (haftowana biało lub kolorowa, czerwona zwana piekielnicą), wielobarwna zapaska i prostokątna chusta zarzucana na ramiona - odzionko. Na nogi zakładano żółte buty z cholewami, z wzorem na napiętkach, wybijanym mosiężnymi gwoździkami.
Podstawę utrzymania Pogórzan stanowiło rolnictwo. Z wyrobu niezwykle oryginalnych koronek klockowych powszechnie znana jest do dzisiaj Bobowa oraz sąsiednie wsie: Jankowa, Stróżna, Wilczyska i Siedliska.
W folklorze charakterystyczne tańce to: polka z przyśpiewkami, polka smykano, polka z kropką, polka bez noge, sztajerek, chodzony i walcerek. W skład kapeli wchodziły: trąbka, klarnet, prym, sekund i basy.
Obiekty kultury materialnej tej grupy zgromadzone są w Sądeckim Parku Etnograficznym i Ośrodku Budownictwa Ludowego w Szymbarku.
ŁEMKOWIE
Na Sądecczyźnie zamieszkiwali prawe dorzecze Popradu i Kamienicy Nawojowskiej. W okresie między I a II wojną światową ich populację szacowano tu na około 25 000 osób. W 1947 r. zostali przymusowo wysiedleni na obszary północnej i zachodniej Polski, podczas akcja "Wisła".
Szerszy opis publikujemy w dziale "Łemkowszczyzna".
Skarbem architektury i sztuki łemkowskiej są cerkwie z bogatym wyposażeniem, w większości obecnie świątynie rzymskokatolickie. Ich budownictwo i kulturę materialną można podziwiać zwiedzając cerkwie rozlokowane na ziemi sądeckiej (część małopolskiego „Szlaku Architektury Drewnianej” "Szlaku Architektury Drewnianej" - ) oraz Sądecki Park Etnograficzny, 33-300 Nowy Sącz, ul. B. Wieniawy-Długoszowskiego 83 b tel. +48 18 441 44 12, czynne: maj-wrzesień (wtorek-niedziela) od 9.00 - 17.00, (w niedziele wstęp wolny, w poniedziałki - nieczynne); październik-kwiecień ( poniedziałek-piątek) 10.00 -14.00 (w soboty i niedziele nieczynne).
ROMOWIE
Ludność romska (Cyganie), cechuje się bardzo wyraźną odrębnością kulturową i językową. Na Ziemi Sądeckiej osiedliła się prawdopodobnie na przełomie XVI i XVII w., podczas wędrówek wiodących Doliną Popradu.
Romskie osady powstały w okolicach Złockiego (Muszyna) i Rytra. W XVIII wieku przybyli tu przedstawiciele grupy Bregitka Roma (mieszkający na tym terenie do dzisiaj), zwani także Cyganami Karpackimi.
Prowadząc koczowniczy tryb życia zajmowali się rzemiosłem, drobnym handlem, kowalstwem, kotlarstwem, hodowlą koni oraz wróżbiarstwem i magią.
W połowie XX wieku, Romowie zaczęli osiedlać się tworząc przysiółki na obrzeżach wsi. Zamieszkali także w miastach.
(oprac.: hth)
| 
![[PARTNERZY]egory](http://www.potrawyregionalne.pl/media/Banners/egoryban.jpg)
