MELISA LEKARSKA (łac. Melisa officinalis L.).

Występuje w stanie dzikim także na Syberii, Iraku i Azji Środkowej, oraz umiarkowanych strefach Ameryki Północnej. W Polsce spotyka się również gdzieniegdzie zdziczałą formę, która jest bardziej ceniona w ziołolecznictwie, niż z upraw polowych (zawiera więcej substancji aktywnych). Obecnie znana jest i uprawiana na całym świecie. W Europie na większą skalę uprawiana jest we Francji i Szwajcarii.

Melisa osiąga wysokość do 1 m, ma silny, miły cytrynowy zapach. Liście podobne do liści pokrzywy, kwiaty białawe lub z odcieniem różowawym, długości do 15 mm, zebrane w nibyokółki w kątach liści. Kwitnie od czerwca do września.

Roślina miododajna; określa się wydajność miodową na 50 do 100 kg/ha, ale w naszych warunkach nie ma żadnego znaczenia. Plantacje melisy koszone są przed zakwitaniem lub tuż po zakwitnięciu.

Melisa lubi miejsca słoneczne, ale równie dobrze rośnie w półcieniu. Preferuje wilgotną, dobrze spulchnioną glebę o odczynie lekko kwaśnym do lekko zasadowego.

Melisa lekarska znakomicie udaje w ogródku. Może rosnąć również w domu, na parapecie okiennym. Wymaga jednak co najmniej 5 godzin światła słonecznego lub 14 – 16 godzin światła sztucznego. Liście zerwane przed kwitnieniem mają silniejszy aromat i są dostępne w czasie całego wzrostu rośliny. Dlatego też należy regularnie obrywać liście (najlepiej wcześnie rano), by zachęcić roślinę do produkowania nowych, świeżych pędów.

Surowcem zielarskim są liście i ulistnione szczyty pędów zebrane przed kwitnieniem rośliny, wysuszone w temperaturze nie wyższej niż 35⁰ C.  Zarówno liście jak również całe ziele zawierają te same czynne związki, ale występują one w różnych ilościach. Do najważniejszych składników surowca należą; olejek eteryczny (zawierający cytral, cytronelal, geraniol, linalol), garbniki, związki żywicowe, gorycze, śluzy, cukry, kwasy organiczne, witamina C, karoten, polifenole i flawonoidy.

Melisa ma działanie uspokajające, przeciwskurczowe, przeciwzapalne, przeciwbakteryjne, przeciwwirusowe, przeciwfermentacyjne, wiatropędne, pobudzające trawienie i przeciwwymiotne. Często stosuje się ją przy zaziębieniach, a herbatka z melisy wzmacnia żołądek.

Działanie melisy uspokajające i stosowane przy bezsenności wykorzystywane jest od wieków zarówno dla dorosłych jak i dla dzieci. Substancje zawarte w olejku eterycznym zmniejszają wrażliwość ośrodkowego układu nerwowego. Działanie uspokajające jest na tyle silne, że pozwala na zmniejszenie dawek lub całkowite odstawienie syntetycznych środków uspokajających. Liście melisy stosowane także w zaburzeniach trawienia działają przeciwskurczowo i zwiększają wydzielanie soków trawiennych. Melisa lekarska jest dobrym środkiem na bóle głowy, migreny, zawroty głowy oraz dźwięczenie w uszach. W połączeniu z lipą obniża ciśnienie krwi. Gorąca herbatka z melisy powoduje pocenie się, w związku z tym obniża gorączkę. Jest wspaniałym lekiem dla dzieci w czasie przeziębień, grypy, kataru i kaszlu. Właściwości przeciwwirusowe melisy znalazły zastosowanie w leczeniu opryszczki. Melisa hamuje również funkcję tarczycy i używana jest u pacjentów z nadczynnością tego gruczołu. Na serce melisa działa uspokajająco i jest pomocna w leczeniu łagodnych zaburzeń rytmu serca. W pracach doświadczalnych stwierdzono, że hamuje ona nadmierny rozwój komórek nowotworowych.

Melisa lekarska znalazła również zastosowanie w łagodzeniu objawów menopauzy, jak również przy regulowaniu miesiączek i zmniejszania bólów miesiączkowych. Medycyna ludowa polecała melisę w stanach nadmiernej pobudliwości płciowej, oraz jako środek mlekopędny u karmiących kobiet.  

Świeże zmiażdżone liście melisy łagodzą ugryzienia owadów i stanowią pierwszą pomoc przy skaleczeniach.

Melisa lekarska często jest łączona z innymi ziołami. Przykładowo mięta pieprzowa i melisa działają skutecznie na bóle brzucha. Kozłek lekarski połączony z melisą to wspaniały środek na bezsenność i nerwobóle. Porost wirginijski i melisa są zwykle używane razem w leczeniu choroby Gravesa (związana z nadczynnością tarczycy).

Liście melisy wchodzą w skład wielu mieszanek ziołowych lub gotowych preparatów dostępnych w aptekach: kropli, syropów, roztworów doustnych. Spotkamy ją m.in. w składzie mieszanki ziołowej Nervosan, a wyciąg płynny z zioła zawierają krople Nervosol.

Olejek melisowy stosowany jest w formie okładów w grzybicach, opryszczce, półpaścu i po ukąszeniu owadów. Inhalacje z melisy pomagają przy atakach alergii i kaszlu. Stosuje się ją również do płukania jasnych włosów przy ich wypadaniu, jak również do zwalczania łupieżu.

Nie zostały zanotowane większe skutki uboczne przy stosowaniu melisy lekarskiej. Użycie melisy nie ma wpływu na kierowanie pojazdami mechanicznymi. Osoby z jaskrą powinny jednak unikać olejku lotnego z melisy, ponieważ może on powodować podwyższenie się ciśnienia w oku.

* Nalewka uspokajająca na winie:

50 g liści melisy zalać 3 szklankami białego wina. Po 2 dobach przecedzić. Wlać du butelki z ciemnego szkła. Zażywać łyżkę stołową przy dolegliwościach żołądkowych na tle nerwicy.

* Napar przy nerwicy wegetatywnej:

1,5 łyżki melisy zalać szklanką wrzątku. Przykryć i parzyć przez 10 minut. Przecedzić, a krople z pokrywki strząsać do naparu (zawierają olejki eteryczne). Pić ciepły po pół szklanki 2 - 3 razy dziennie.

* Napar dla zestresowanych:

Łyżka liści melisy, chmielu, rumianku, kozłka lekarskiego. Zioła wymieszać. Łyżkę wymieszanych ziół zalać szklanką wrzątku. Parzyć 15 minut pod przykryciem. Przecedzić, osłodzić łyżeczką miodu. Pić 2 razy dziennie po pół szklanki, godzinę przed jedzeniem.

Jako przyprawa melisa stosowana jest ze względu na aromatyczny, odświeżający zapach i smak. Najbardziej wartościowe są liście melisy zebrane na początku jej kwitnienia. Liście mogą być stosowane w stanie świeżym lub suszonym. Świeżymi liśćmi przyprawia się sałatki, soki, warzywa i zupy. Melisa nadaje specyficzny smak potrawom z ryb i drobiu. Natarcie suszonymi lub obłożenie świeżymi listkami melisy ryb morskich, usuwa z nich lub łagodzi nie przez wszystkich lubiany charakterystyczny zapach.

Melisę dodaje się pod koniec gotowania do cielęciny, wieprzowiny, baraniny, dziczyzny, potraw z mleka i jaj, do zup owocowych, kartoflanki i grochówki. Dodaje się ją również do rosołu z kury, zup owocowych, sosu winegret, sznycli cielęcych, kotletów wieprzowych i pieczeni rzymskiej. Jest wspaniałym dodatkiem do grzybów i twarożków ziołowych.

W Belgii i Holandii liśćmi melisy łagodzi się smak śledzi. Hiszpanie melisę dodają do sosów i zup, oraz aromatyzują nią mleko.

Melisy używa się do aromatyzowania octów i marynat. Jest cennym dodatkiem do różnych napojów owocowych i alkoholowych - zarówno jako składnik, jak również element dekoracyjny.

Melisa lekarska znana jest już od czasów starożytnych. W medycynie greckiej używano jej już blisko 2 tysiące lat temu i nazywano „eliksirem życia”, mogącym całkowicie przywrócić człowiekowi nadwątlone siły. Kąpano się również w naparze melisy by nadać ciału miły zapach, pocierano miejsca ukąszone przez pszczoły i osy. W Grecji uprawiano melisę nie tylko na jej właściwości lecznicze, ale również z powodu jej przydatności w pszczelarstwie. W związku z pszczelarstwem wiąże się zresztą nazwa tej rośliny; „meli” w języku greckim oznacza miód, a „mellita” pszczołę miodonośną. W mitologii greckiej imię Melisa nosiła jedna z nimf, która tak naprzykrzała się swoją miłością Zeusowi, że ten mając tego dość zamienił ją w pszczołę. Gdy zmarła, z pszczelego ciała wyrosła roślina o urzekającym zapachu. Inna wersja tego mitu mówi, że Melisa nauczyła ludzi zbierać miód i aromatyzować go zielem o cytrynowej woni.

W X wieku melisa przybyła do Hiszpanii z Arabami. Używano jej jako dodatku do potraw, napojów oraz do praktyk magicznych. Ziele hodowano chętnie w przyklasztornych ogrodach, gdzie mnisi produkowali z niego nalewki winne i spirytusowe. Melisę zalecano przy chorobach serca, żołądka, głowy, oczu i macicy. Ufano, że pomoże na wszystko – od złych uroków, migren, bólów zębów i brzucha do histerii, krzywicy i przywracania młodości. Wkrótce melisa znalazła się powszechnie w wiejskich ogródkach.

W ludowym nazewnictwie melisę określano miodowym liściem, pszczelim zielem lub rojownikiem. Oddaje to w pełni właściwości i praktyczny charakter tej rośliny. Pszczelarze od dawna stosują melisę jako atraktant dla pszczół, wykorzystując ziele do nacierania rojnic, pustych uli i dłoni. Skład chemiczny olejku melisowego jest podobny do wydzieliny gruczołu zapachowego pszczół, zwanego gruczołem Nasonowa (opisany po raz pierwszy w 1883 r. przez rosyjskiego naukowca Zubariewa). Wydzielina gruczołu pełni funkcję znacznika i wskazuje pszczołom drogę do pożytku i z powrotem do ula, znakuje wejście do niego, jak również zwabia pszczoły z wychodzącego roju. Fakt ten tłumaczy gromadzenie się pszczół w rojnicy natartej zielem melisy, oraz wyjaśnia potoczną nazwę „rojownik”